De dader, het slachtoffer en de vriend

Kruisdood
Het is vreemd dat het kruis – een Romeinse executiepaal en marteltuig – als symbool voor een godsdienst werd gekozen. Dat gebeurde niet in de eerste eeuw, toen men nog met afschuw terugdacht aan die vreselijke doodsstrijd. Een eenvoudig gestileerd visje was toen meer gangbaar als symbool van een nieuwe godsdienst die niet gediend was met uiterlijk vertoon. Later is dat gewijzigd, en werd het kruisbeeld hét symbool. Waarom werd die kruisdood dan zo in de verf gezet?

... dan moeten we met een betere uitleg komen

In het christelijk geloof neemt de kruisdood van Jezus een centrale plaats in. Getuige hiervan een ontelbaar aantal creaties in de schilderkunst, de beeldhouwkunst en architectuur. Vroeger waren kruisbeelden alomtegenwoordig – tot zelfs in het gerechtsgebouw. En telkens weer vóór het eten herinnerde de katholiek zichzelf met een kruisteken aan wat in lang vervlogen tijden is gebeurd. De protestantse stroming was dan wel veel soberder in beeldgebruik, maar in muziek werd dat lijden toch prominent herdacht, denken we maar aan Bach...   De kruisdood wordt beschouwd als de kern van het christendom.

Wat is er dan zo bijzonder aan die kruisdood? Want sterven in zo'n omstandigheden is toch een nederlaag, en geen overwinning! Paulus noemde de boodschap van het kruis een dwaasheid want hij besefte dat het publiek grote moeite had met een godsdienst waarvan de stichter als misdadiger werd terechtgesteld. Jezus is natuurlijk wel als een onschuldige veroordeeld om religieuze en politieke motieven... en dat maakt Hem tot een held. Maar ook dat is niet ongewoon: de geschiedenis kent heel veel onschuldige slachtoffers en tal van helden die hun leven geofferd hebben voor de goede zaak.

Als het sterven van Jezus zo uniek is, dan moeten we met een betere uitleg komen. We moeten het verschil aanduiden tussen de kruisdood en een gewone terechtstelling van een onschuldige. Wat is het verschil tussen Jezus en een gewone held?
Partituur - Johannes-Passion
in muziek werd dat lijden prominent herdacht (Johannes-Passion)

hun stervensverhaal is toch totaal verschillend

Het verschil zal blijken uit een vergelijking van de terechtstelling van Jezus met die van Stefanus. Allebei werden ze onschuldig terechtgesteld omwille van religieuze motieven... maar hun stervensverhaal is toch totaal verschillend.
 
Terwijl de mannen van de Hoge Raad Stefanus onderzoekend aankeken, zagen zij dat zijn gezicht leek op dat van een engel... Toen ze hoorden wat Stefanus over hen zei, werden ze razend. Ze knarsten met hun tanden van woede. Maar Stefanus was vol van de Heilige Geest. Hij keek omhoog naar de hemel en zag de stralende aanwezigheid van God. Ook zag hij Jezus naast God staan. En hij zei: "Kijk! Ik zie de hemel openstaan! Ik zie de Mensenzoon naast God staan!" Maar ze begonnen luidkeels te schreeuwen, stopten hun vingers in hun oren en stormden als één man op hem af. Ze sleepten hem de stad uit en gooiden hem met stenen dood... Hij riep naar de Heer: "Heer Jezus, ontvang mijn geest!" Hij viel op zijn knieën en riep luid: "Heer, vergeef hun deze misdaad!" Toen stierf hij. (1) 
‭‭
Stefanus werd in beschuldiging gesteld, verdedigt zich vol overtuiging, wordt gestenigd en sterft. Maar hij heeft een bovennatuurlijke ervaring en dat is hem uiterlijk ook aan te zien. Hij ziet een geopende hemel waarin Jezus hem opwacht en hij straalt als een engel. Stefanus kent geen doodsstrijd.
De steniging van Stefanus - Jan Luycken
De steniging van Stefanus - Jan Luycken (1649 - 1712)

Stefanus als morele winnaar, Jezus als grote verliezer

Het verhaal van Stefanus contrasteert sterk met dat van Jezus. Stefanus verdedigt zich, Jezus zegt bijna niets. Het gelaat van Stefanus schittert, dar van Jezus is niet om aan te zien. Stefanus ziet een geopende hemel, ervaart Gods liefde en ziet Gods pracht. Voor Jezus is de hemel gesloten en Hij komt in een nachtmerrie terecht. Het is middag en toch wordt het benauwend donker over het ganse land. Jezus sterft in een zwaar onweer, in de steek gelaten door zijn vrienden en ook alleen gelaten door zijn Vader. Stefanus sterft als de morele winnaar, Jezus lijkt de grote verliezer.

Het begon nochtans veelbelovend: bij Jezus' geboorte in Bethelem was er licht, uit het niets kwam er muziek en er verschenen bovennatuurlijke wezens. Maar op Golgotha is alles donker. 

Ze sloegen hem aan het kruis en ze verdeelden zijn kleren door erom te dobbelen... Samen met Jezus werden twee misdadigers aan het kruis geslagen, de ene rechts, de andere links van hem. Voorbijgangers beledigden hem en riepen smalend: "Jij, die de tempel afbreekt en in drie dagen opbouwt, red nu jezelf, als je de Zoon van God bent, en kom van het kruis af!" Zo dreven ook de opperpriesters, de schriftgeleerden en de oudsten de spot met hem: "Anderen heeft hij gered, maar zichzelf redden kan hij niet. Hij is toch koning van Israël? Laat hij maar van het kruis afkomen, dan zullen we in hem geloven. Hij vertrouwt op God. Laat God hem dan redden, als hij van hem houdt! Hij heeft toch gezegd dat hij Gods Zoon is." Zo hoonden hem ook de misdadigers die met hem waren gekruisigd. 

Van twaalf uur tot drie uur 's middags werd het over het hele land donker. Omstreeks drie uur riep Jezus luid: "Eli, Eli, lema sabachtani?" Dat betekent: Mijn God, mijn God, waarom hebt u mij verlaten? ...  Opnieuw riep Jezus luid en hij stierf. (2)
De kruisiging - Hans Baldung Grien
Hans Baldung Grien (1484 - 1545)

je zou toch het omgekeerde verwachten

Voor wie erkent dat Jezus uniek is, is dat contrast bevreemdend. Waarom is de hemel boven Jezus gesloten? Je zou toch het omgekeerde verwachten. En waarom heeft Jezus - anders altijd zo onbevreesd - zo'n doodsangst in de hof van Getsemane? Waarom smeekt Hij de Vader of Hij van het lijden gespaard kan blijven? Waarom gebeurt dat niet en laat de Vader Hem in de steek?

De tegenstelling tussen de lijdensweg van Jezus en die van Stefanus kan maar begrepen worden door een blik achter de schermen. Stefanus is een pijnlijke dood gestorven. Maar hij hoefde niet te strijden: hij kon sterven met de woorden "Heer Jezus, ontvang mijn geest". Hij moest zich geen zorgen maken want een ander had in zijn plaats de echte strijd gestreden. Stefanus weet dat de ultieme overwinning van het goede op het kwade werd behaald... dat het enkel nog een kwestie is van tijd vooraleer die overwinning voor ieder zichtbaar wordt.

een benauwende overmacht

Jezus daarentegen zit midden in de strijd... een strijd waarvan de uitkomst beslissend is voor de toekomst van de mensheid. Een strijd die Hij alleen moet voeren. Niemand kan hem daarbij helpen. Eén rechtvaardige moet het opnemen tegen al het kwaad. Eén rechtvaardige tegenover een benauwende overmacht van mensen die met God verzoend moeten worden, terwijl een onzichtbare godsvijandige wereld met fanatiek geweld tegen Hem te keer gaat. Jezus staat voor een onmenselijk zware opdracht en weet wat Hem te wachten staat. Daarom ziet Hij in de Hof van Getsemane de kruisiging met zoveel angst tegemoet. 

dat soort lijden is niet uniek

Als we het lijdensverhaal oppervlakkig lezen, hebben we vooral oog voor de lichamelijke pijn die Jezus leed. Maar dat soort lijden is niet uniek. Heel veel mensen zijn een vreselijke dood gestorven. Naast de lichamelijk pijn was er natuurlijk ook het emotionele lijden: het onbegrip van vele Joden, de onverschilligheid van de voorbijgangers, de spot van de soldaten, de haat van de Farizeeën, de eenzaamheid... Jezus werd in de steek gelaten door zijn discipelen. Emotionele pijn blijft veelal verborgen voor de omgeving, maar ze kan ons – meer nog dan lichamelijke pijn – heel diep raken. Maar ook het emotionele leed van Jezus is niet uniek. Tal van mensen worden psychisch geterroriseerd en maken verschrikkelijke dingen mee.
Uniek is echter wel het verborgen lijden dat verband hield met de spirituele strijd die Hij moest voeren en die samenhangt met die uitspraak van Johannes de Doper drie jaar eerder: "Zie het Lam van God, dat de zonde van de wereld wegneemt". Uit profetische teksten in het Oude Testament kan je afleiden dat dit "wegnemen" gepaard ging met een onmetelijk groot lijden. Het lijdensverhaal in de vier evangeliën gaat  echter niet op hetgeen gebeurt achter de schermen. Hier vind je slechts een sobere zintuiglijke beschrijving van wat er op Golgotha gebeurde: datgene wat de toeschouwer kon zien en horen, meer niet. De schrijvers voegen er geen uitleg of interpretatie aan toe. Je kunt die hoofdstukken dus doornemen, zonder iets te lezen over de diepere betekenis van de kruisdood. Dat is verwonderlijk en tegelijk ook niet.
Albert Servaes - de kruisiging
slechts een sobere zintuiglijke beschrijving (Albert Servaes)

diagonaal verpakt doorheen die dikke Bijbel

Het is verwonderlijk dat de Bijbel die diepere betekenis niet meer in de verf zet want het gaat hier volgens Paulus toch om dé gebeurtenis aller tijden. Het mag ons eigenlijk niet verbazen want de Bijbel geeft de kostbare parels niet zomaar prijs. Gods inzichten worden niet te pas en te onpas uitgeschreeuwd zoals de reclameslogans. God verpakt de diepere inzichten diagonaal doorheen die dikke Bijbel. Die inzichten komen er slechts dank zij inspanning en zoekwerk... het vraagt dat we de Schrift lezen, dat we teksten met elkaar combineren en dat we er persoonlijk bij betrokken raken. Het vraagt een open hart en stilte, zodat we ontvankelijk worden voor openbaringen of ingevingen van Gods Geest. Met de kruisdood is dat zo: bij oppervlakkige lezing begrijpen we de echte betekenis niet.

de Bijbel geeft ons hier en daar een hint

Bovendien blijft dat bevrijdende offer hoe dan ook een mysterie. We weten wel iets van het resultaat: door de kruisdood kan de relatiebreuk tussen God en mens hersteld worden. Maar in de techniek krijgen we niet veel inzicht. We begrijpen niet hoe Jezus beladen werd met de zonde van de mensheid, noch hoe Zijn dood de weg opent voor eeuwig leven voor de mens. We zien niet in hoe dat feit herstel en genezing kan teweeg brengen. De wetmatigheid die daar achter schuilt is één groot mysterie.

Toch doen we een poging om meer inzicht te krijgen in wat er toen gebeurd is. De bijbel geeft ons hier en daar een hint. De diepere verborgen strijd aan het kruis wordt gesuggereerd door profetische verhalen in het Oude Testament, door de wet en door de offerdiensten. Er zijn ook teksten in het boek Job, in de Psalmen en in Jesaja die in verband staan met de beloofde Messias en ons tonen dat er achter dat kruis zowel een onvergelijkbare tragiek, als een bevrijding en genezing schuilgaat. In het Nieuwe Testament hebben we de uitspraken van Jezus over zijn sterven, want Jezus wist wat Hem te wachten stond. Maar het is vooral Paulus die de kruisdood een centrale plaats geeft in het christelijk geloof.
Uitgaande van al die teksten, proberen we via beeldspraak het offer te begrijpen. Het kruisoffer had tweeduizend jaar geleden plaats op Golgotha, net buiten de muren van Jeruzalem. Maar in onze fantasie zien we dat feit verheven boven tijd en ruimte: een gebeurtenis die tegelijk in, en tegelijk boven de geschiedenis staat.

We keren nu terug in de tijd, samen met de ganse mensheid. Plaats van de afspraak is Golgotha. Want in wezen zijn die enkele mensen die toen aanwezig waren rond het kruis, slechts een kleine afvaardiging van de ganse mensheid. Hun negatieve reacties zijn maar een momentopname – een microscopisch kleine selectie van de afwijzende reacties van de mensheid in het algemeen.

Jezus ziet de ganse film

Het decor rond het kruis wordt nu helemaal anders. Jezus ziet nu niet alleen die twee rovers, Hij ziet rondom zich de misdadigers van alle tijden. Hij ervaart niet enkel de spot van de hogepriesters, niet enkel de haat van zij die gekomen waren om Hem uit te lachen. Hij ervaart net zo goed het leedvermaak en de spot van miljoenen mensen – ook van onze tijdgenoten.

Jezus ziet niet enkel de onverschillige Romeinse soldaten die tijdens zijn doodsstrijd dobbelden om zijn kleren. Hij ziet de onverschillige egoïstische mens van alle tijden – de mens die profiteert van het lijden van een ander. Jezus voelt niet enkel het onbegrip of de sensatiezucht van de toevallige voorbijgangers, die hem misschien rekenden bij de misdadigers. Hij ervaart het onbegrip van al diegenen die bevooroordeeld zijn.

Het evangelie beschrijft slechts de selectie... maar Jezus ziet de ganse film. En sommige passages van die film betreffen ook onszelf. Want we herkennen onszelf toch allemaal een beetje in de misdadigers, in de Romeinse soldaten, in de onverschillige voorbijgangers en in de angstige discipelen.

De zonde van de mensheid wordt samengeperst in een film van enkele uren. Het lijkt op vuur maken met een vergrootglas. Al die hete zonnestralen worden verzameld tot één klein brandend puntje. Zo was Golgotha: één brandend stipje. In een andere dimensie werd elke vorm van pijn verzameld en geprojecteerd op Jezus.
Filmrolletje
sommige passages van die film betreffen ook onszelf

Hij identificeert zich met de slachtoffers …

Jezus ziet al die mensen, verzameld rond het kruis, in twee hoedanigheden: de mens als slachtoffer en de mens als dader of zondaar. En Jezus identificeert zich met het slachtoffer én met de dader.
Hij identificeert zich met de slachtoffers: Hij voelt hun pijn. Hij voelt de haat, de spot, de onverschilligheid... die zij ervaren hebben. Hij voelt het geweld dat hen werd aangedaan. Hij voelt hun ziekte en hun honger.
Een man, getekend door lijden, een man, die weet wat pijn is, een man, voor wie men de ogen sluit; verguisd en niet in tel. En toch: hij heeft onze ziekten gedragen, al ons leed op zich genomen. Maar wij zagen hem als een uitgestotene, door God geslagen en vernederd. Om onze zonden werd hij doorboord, onder onze schulden vermorzeld. De straf die hij onderging, bracht ons de vrede; de wonden die hij opliep, brachten ons genezing. Wij liepen verloren als schapen, ieder van ons ging zijn eigen weg. Maar de Heer heeft hem gestraft, op hem kwam de schuld neer, de schuld van ons allen. Gewillig liet hij zich mishandelen, geen woord kwam over zijn lippen. Hij hield zich stil, als een lam op weg naar de slachtbank, als een schaap onder de handen van scheerders. Hij werd gevangengenomen, veroordeeld en daarna weggeleid. Geen van zijn tijdgenoten die zich om hem bekommerde. Hij werd uit het leven weggerukt, met de dood gestraft om de zonden van mijn volk. (3)
... want Ik had honger en u hebt Mij niet te eten gegeven, Ik had dorst en gij hebt Mij niet te drinken gegeven, Ik was een vreemdeling, en gij hebt Mij niet opgenomen... wat u aan één van deze geringsten niet hebt gedaan, hebt u ook aan Mij niet gedaan. (4)
Jezus leerde "Elke dag heeft genoeg aan zijn eigen leed". Maar stel je eens voor dat al je verdriet, al je pijn, al je teleurstelling, al je onmacht... van je ganse leven samenkomt op één dag. Voeg daaraan toe het verdriet van iedereen die je kent, de pijn van alle Belgen, de teleurstelling, de vernedering op wereldschaal. Voeg daaraan toe alle pijn, alle onmacht van de vorige generaties… en leg dat dan op Jezus. Het kruisoffer… een verschrikkelijke ervaring. 
Beschadigde hoofdjes van kinderpoppen
Hij identificeert zich met de slachtoffers

… en met de dader

Maar Jezus gaat verder. Hij identificeert zich niet enkel met het slachtoffer, maar ook met de dader. Hij wordt één met elk van hen. Hij werd bevuild met al hun zonden en draagt hun straf. Hij voelt de schaamte die de dader ervaart wanneer zijn misdaad aan het licht komt. Hij voelt de wroeging: de onuitstaanbare pijn van diegene die beseft wat hij allemaal vernietigd heeft... en dat het anders had kunnen zijn. 
Het lijden dat Jezus ervaarde was dus onvoorstelbaar veel groter dan wat voor de buitenstander zichtbaar was. In het kruisoffer werd Jezus geconfronteerd met de optelsom van alle slechtheid en van alle verschrikkingen. Zoiets is uniek en er is geen begin van vergelijking mogelijk met wat enig mens ooit heeft meegemaakt. Alleen een oneindig sterke en liefdevolle God kan zo'n verschrikking dragen zonder daaraan zelf ten onder te gaan.
Dat Jezus niet ten onder is gegaan, is pas waar indien, zoals Petrus beschrijft, "de dood Hem niet kon vasthouden". Want al die mooie woorden over de diepere betekenis van de kruisdood vallen in het water indien Jezus niet opnieuw levend is geworden, en op bovennatuurlijke wijze opgenomen werd door de Vader. Erg ongeloofwaardig allemaal, ook voor het publiek in de eerste eeuw, maar toch kon Paulus er niet over zwijgen, want dat is de kern van het christendom!
 

... als Christus niet is opgewekt, is onze verkondiging zonder inhoud... Dan blijkt dat wij als getuigen van God over hem hebben gelogen...  als Christus niet is opgewekt, is uw geloof nutteloos, bent u nog een gevangene van uw zonden en worden de doden die Christus toebehoren niet gered. Als wij alleen voor dit leven op Christus hopen, zijn wij de beklagenswaardigste mensen die er zijn. (5)

 (Hiëronymus Bosch - de kruisdraging)
de optelsom van alle slechtheid (Hiëronymus Bosch)

een onooglijk detail in de geschiedenis

Maar over de essentie van het offer moeten we het nog hebben. De essentie ligt hierin dat Jezus nadat Hij als slachtoffer elke pijn ervaren heeft, vergeving schenkt aan al die daders. En zo is de vijandschap weggenomen... en is de weg naar God geopend.

Dat kleine brandende stipje is voor buitenstaanders een onooglijk detail in de geschiedenis. Niet eens vergelijkbaar met de slag om Normandië of met de maanlanding... niet de moeite waard om over te spreken. Maar voor de insider is dat stipje als samenbundeling van alle tragedies, van onvoorstelbare waarde. Alleen God was in staat dat brandend stipje te incasseren, er vergevingsgezind op te reageren en het zo te overwinnen. Het licht in Jezus is zo helder dat een geschiedenis met heel veel kwaad niet duister genoeg kan zijn om dat licht te doven. Gods liefde is zo groot, dat ze in staat is om het egoïsme van al die mensen te neutraliseren. Het leven of de kiemkracht in Jezus is zo sterk dat Hij uit de doden herrijst nadat hij ten onder ging aan onze zonden. Er zijn geen woorden om zoveel liefde te beschrijven.

We begrijpen nu waarom de Bijbel zegt dat de Vader Jezus "uitermate verhoogd heeft" en waarom elk mens ooit "voor Hem zal buigen". Wie inziet wat Jezus deed, kan toch niet anders!

We staan nu aan het kruis als dader en als slachtoffer. We hebben gezien hoe Jezus zich met ons identificeerde en hoe Hij namens ons de dader vergeving schonk en zo de weg naar de Vader vrij maakte.

het is nu onze beurt om ons met Hem te identificeren

Het is de bedoeling dat we in die rijkdom delen, want anders is dat offer tevergeefs. We kunnen ons met Hem identificeren en één worden met Hem.

Namens al die anderen die ik gekwetst heb, heeft Hij mij vergeving geschonken. En namens mij heeft Hij vergeving geschonken aan al die anderen die mij gekwetst hebben. Maar dat deed Hij ongevraagd, buiten mijn wil om. Nu ik het besef, moet ik daar persoonlijk mee instemmen om er deel aan te krijgen. Ik moet mijn jawoord geven.

Ik moet dus aan het kruis gaan staan in een derde hoedanigheid. Niet meer als dader, niet meer als slachtoffer, maar nu als vriend van Jezus. In het lijdensverhaal staan er al enkele vrienden rond het kruis. Maria en Johannes bijvoorbeeld. Maar ook één van de rovers of de Romeinse commandant: hun houding veranderde gaandeweg van spotter naar vriend. En Jezus beloofde de rover dat hij diezelfde dag nog met Hem in het paradijs zou zijn.

 
Die rijkdom is ook voor ons beschikbaar. Niemand mag er aan twijfelen dat het aanbod niet voor hem bestemd is. Want Jezus heeft zich al met ons geïdentificeerd en zo al een stap gezet in onze richting. Hij heeft onze zonden al gedragen. Het is nu aan ons om naar Hem toe te gaan.


 

(1) Handelingen‬ ‭7:54-60‬ ‭BB‬‬)

(2)  Matteüs 27:35 - 50
(3)  Jesaja 53:3 - 8
(4)  Matteüs 25:42
(5)  1 Korinthiërs 15:14-19